Жигит пири Шаймерден.(Балдар үчүн жомок)

Жигит пири Шаймерден.(Балдар үчүн жомок)

 Илгери-илгери   канча  миңдеген   жылдар  мурда  жер  үстүндө  жалгыз  кемпир  Адилет  аттуу   уулу  менен   жашаган  экен.  Ал  кемпир  уулуна   жакшы   тарбия  берип,   ар  убак  адилетүү  бол,  ал  тургай  жан  жаныбарга  да  жамандык  кылба  деп  акыл  насаатын  айтып  турат.  Адилет  акылдуу,  боорукер,   адамкерчиликтүү  болуп  чоңоет.  Бирок    алар   аябай  жакырчылыкта  жашоо  кечиришет.    Бала  тоодон  отун  алып,  ар  убак  энесине   жакшы  жардам  берип,  энемди  жакшы баксам  десе  ак  эткенден   так  этет.  Ошо  эле  учурда  кемпир  кошунасынын  эки  жетим  баласын  да  багып,  кемпир   ар  убак   ал  эки  жетим   балага  жардам  берип,  өзулөрү   ичкен   тамактарынын  көбүн   аларга  жедирип,  уулума  дос,  жолдош  болсун,- деп  ойлойт.   Кемпирдин  уулуна  кошулуп   эки  бир  тууган     отун  алганга  барып,  ал  жерден  укташып,  ойноп,  кемпирдин   уулуна  жардам  беришпейт,  бирок  кемпирдин  баласы   аларга  деле  нааразычылыгын  билдирбейт,    энесине  бул  туурасында  такыр  ооз  ачып  айтпайт,  убакыт  өтсө    түшүнүшөөр,- деп   ойлоп  жүрө  берет.  Ошондой  бир  күндөрдө  алар  дагы  отунга  тоого  келишет.  Бирок  катуу   жамгыр  жаап,  балдар   бир  үңкүргө  корголоп,  жаан  басылганча   тура  турууну  ойлошот.  Эки  бир  туугандын   улуусунун  кыялы  өтө  жаман  болгондуктан  - сен  бул  жерден  кет,  биз   бир   туугандарча,   өзүбүзчө  сүйлөшүүчү   сөздөрүбүз  бар,-  деп  Адилетти  үңкүрдөн  кубалап  жиберишет.  Адилет  аларга  каяша  кылбай  - мейли  анда  сүйлөшүп   алышсын,-   деп үңкүрдөн  чыгып  башка  жактагы  үңкүргө    жамгыр  басылганча  тура  турууну  ойлонот.  Бирок  тиги  эки  бир  тууганга   абыдан   нааразы  болгон  Адилет   -эмнеге  буларга  ушунчалык  жакшылык   кылабыз,  бирок  булар  бизди  жаман  көрүшөт,  эмнеге  апам  экөөбуздөй  ойлонбойт,-  деп  капа  болгон  Адилет    бир  жерди  теше  тиктеп,   ойлонуп,  колуна  бир  ичке  жыгачты  алып,   жер  чукуп  отура  берет.  Канча  отурганын  ким  билет,  бир  маалда  эле  Адилет  чукулап  отураган  жерден  туптунук   суюктук  чыга  баштайт.   Даамдап  көрсө,    таптаттуу  бал  экен.  Адилет  тиги  эки  бир  тууганга   айтпай  эле  койсомбу,-  деп  ойлонот  да   апасынын-  таш  менен  урганды  аш  менен  ур,  жамандык  кылганга  жакшылык  кыл,-  деп  айткан  апасынын  сөзун  эстеп,  тигилерге  бал  таап  алганын  айтат.  Буга  кубанган   үчөө  балды  алып   барып,  базарга  сатып,  оокат  кылууну  ойлошот.  Анан  алардын  кеңеши  боюнча,    Адилет  балды  сузуп  берип,   бир  туугандардын  бири   сузуп  берген  балды   сыртка  тартып  алып,  экинчиси  балды  базарга  алып  барып  сатууну  ойлошот.  Ошентип  балдар   терең  ордогу  балдын  баарын  алышат,  бирок  тиги  Адилетти  ордон  тартып  албай,  сени  балдын   акчасына  эмнеге  ортоктош  кылмак  элек,  сен  бул  жерде  эле  кал,  биз  экөөбүз  байысак  болду,-  деп  эки  бир  тууган  кетип  калышат.  Ордон  чыгарып  албай  тиги  экөөнүн   кетип  калганына   капа  болгон  Адилет  дагы  жер  чукуп,   жини  келгенден  ордогу  топону  улам - улам  колу   менен  казып  кирет.  Бир  маалда  жер  оюлуп  кирип  кетет  да,  жердин  алдынан  кун  жапжарык  болуп  тийген  ажайып,    жер  көрүнө  баштайт.  Адилет  ал  жерди  дагы  ылдамдатып  казат.   Бир  убакта  ажайып   бир  жерге  чыгып  калат.  Бул  эмне  болгон  жер,-  деп  таңданып  турганда,  кайдан  жайдан  келгени   белгисиз   бир  аппак  жылан  Адилетке   келип,  адамча  сүйлөй   баштайт.

 -  Сен  биздин  өлкөбүзгө  куш  келипсиң.  Биздин  жерге  ак  ниеттүү,  адамкерчиликтүү,  адамдарга  жакшылык   кылган,  алар  жөнүндө   жаман  ойлобогон  адамдар  гана  келе  алышат.  Сен  абыдан  жакшы  адам  экенсиң,  эми  сен  биздин   башчыбыз  Шаймерденге  барышың  керек,  ал  сени  күтүп  жатат,  сен  көзүңдү  жумгунуң   дагы  менин   мойнумду  кучакта,-   деп  адамча  сүйлөй  баштайт.  Адилет  жыландын  үстүнө  минип  көзүн  жумат,  анан  ал  канча  убакыт   жумганын  деле  билбейт,  бир  убакта  жылан  эми  көзүңдү  ач  дегенде  көзүн  ачса  майдайында  башы  адам,  аягы  жылан  болгон  жалаң  алтын  зерден  жасалган    тактыга  отурган  бирөөнун  маңдайында  турган  болот.   Адилет   аны  менен   сылык   учурашат.    -Биздин  жерибизге  куш  келипсиң  адам  баласы,  бул  жерге  адамдык  сапаттары  бийик   адамдар   гана  келе  алышат. Сен  абыдан  жакшы  тарбия  алган  жигитсиң,  биз  сендей  адамдар  менен   гана  дос  болобуз, - дейт  ал. Анан  сенин  атың  Адилет,  менин  атым  Шаймерден  деп   тиги  колун  сунат.  Ошол  күндөн   баштап  Адилет   менен   Шаймерден  дос  болуп  жашап  калышат.  Ошондой  бир  күндөрдө  Шаймерден  абыдан   катуу   ооруп  калат,  бардык   жыландар  дары  дармектерди    таап  келишет,  бирок   бири  дагы  дартына  даба  болбойт.  Ошондо  Адилет  күндүр-  түндүр  кирпик  ирмебей  Шаймерденди  багат,  канча  күн,  канча  түн  уйкудан  калат.  Аз-  аздан  Шаймерден  оорусунан  айыга  баштайт,  анан  таптакыр  оору  дегенди   билбей  калат.  Ошондо  Шаймерден -  Адилет,   мени  оорудан   сенин  мага  кылган  жакшылыгың   менен  жакшы  сөзүң    айыктырды,- деп  айтат. Ошентип   Адилет  менен  Шаймердендин  достугу  узак  убакыт  бою  созулат.  Күндөрдүн   бир  күнүндө  Адилет  түш  көрөт.   Түшүндө  энеси  абыдан    кыйналып,  баласын   эстеп   ыйлай      берип,   эки  көзү    көрбөй  калганын   билет. Эртеси  Шаймерденге  Адилет  көргөн  түшүн  айтып,    энесине  кетиши  керектигин  билдирет.  Муну  уккан  Шаймерден   ары  бир  ойлонуп,  бери   бир  ойлонуп   анан  -энени  багыш  баланын   милдети  сен  энеңди  багышың  керек,    сен   кет,  барып  энеңди  кара,  көңүлүн   оорутпа,  жеңилин  жерден,   оорун  колдон  алгының,- деп  кеңеш  берет.  Анан  ышкырып   бир  аппак  жыланды  чакырат  да  ага  буюра  сүйлөйт,- сен  Адилетти  жер  үстүнө  жеткирип  келесиң,- дейт.  Анан  кетип  бара  жаткан  Адилетке  мурутунан  бир  тал  жулуп  берет  да,  -башыңа  эң  оор  кыйынчылык  түшкөндө   ушул  мурутту  күйгүз,   анан   мен  барып  сага  жардам берем,- деп   эскертет   Шаймерден.   Ошентип  Адилет   менен  Шаймерден  бирин  бири  кыя   алба  далайга  кучакташып  турат.   Анан  Адилетти  жыландардын  бири  жер  үстүнө   чыгарып  коет. 

Адилетти   апасы  тааныбай  кайгыдан   эки  көзү  сокур  болуп  калган  экен.   Баласынын  узак  жылдар  дайынсыз  кеткенинен  сокур  болуп  калган  эне  уулун   анын  жытынан  билип,  эмчегинен   жаңы  төрөгөндөй  болуп  сүт  чыгып,  кубангандан  эненин   көзү  көрөт.  Эне  Адилетке ,  эки  жетим  бала  бал  таап  сатып  өтө  байып  кеткенин  да  айтып  берет.    Ошентип   Адилет  энеси  экөө  бактылуу  өмүр  кечиришет.  Адилет  жер үстүнө  чыккандан  баштап,    бал  сатып  байыган   эки  бир  туугандын   байлыгы  өзүнөн  өзү  жоголуп,  малдары  ылаңдап,   соода  сатык   иштери  жүрбөй  абыдан  кыйналышыт.  Мындай  абалдын  неге  болуп  жатканын   билүү  үчүн   алар  акылман  адамга   барып  сурашканда  ал  адам  эки  бир  тууганга  минткен  экен.- Силер  ак  эмгегиңер  менен  байыган  эмес   экенсиңер,  силер  бирөөнүн   эмгегинин   аркасы  менен  байыптырсыңар ,  ал  эч  убакта  силерге  байлык  болуп  бербейт. Качандыр  бир  убакта  баардыгы  иргелет,  андыктан  тамак  акы  мандай  тер  менен  тапкан  эмгек  гана  адамга  жугумдуу  болуп  нап  берет,-  дейт.  Ошентип   байлыкты  эңсеген  эки  бир  тууган  мурдагы  калыбына  келип,   кайрадан  кедейге   айланышат. 

Бир  күнү  Адилет  жашаган  шаардын  падышасы  катуу  ооруп,  молдо  бакшылардын  баарын  алдырып,  тамыр  карматып,  оорунун  дарысын  издетет.  Мына  ошондо  бир  бакшы  падышага,-Жердин  жети  катар  түбүндөгү  жыландардын  падышасы  Шаймердендин  шорпосун  ичсе,  айыгаарын  айтат.  Аны  кайдан  табуу  керек,-  дейт  падыша.

-Сиз  шаар  элин,  аял  эркек  дебей  үстүнкү  көйнөгүн  чечтирип,  чубатуудан  өткөрүңүз,  мына  ошондо  жыландардын   падышасы  Шаймерден  менен  жашаган   адамды  өзүм  табам,-  деп  падышага  сунуш  киргизет.

-Элди  чубатууда  бакшы,  Адилеттин  жыландардын   падышасы  Шаймерден  менен  жашаганын  билип  калат. Адилетти  падышага  алып  келгенде    чындыгын  айтып  берет.  Көрсө,  Адилеттин   сол  далысына  жыландын  падышасынын  элеси  түшүп  калган  экен.   Бакшы,  жыландардын  падышасынын  элеси,   ал  сүйүп  жактырган  адамдын  гана  далысына  түшүп  калаарын  айтат. Адилет  досун  жамандыкка  кыйгысы  келбей,  бир  канча  күн  таптакыр  каршылык  көрсөтөт.  Бирок  падышанын  желдеттери  аны  аябай  кыйнашат.  Мына  ошондо  Адилеттин  түшүнө   жылан  досу  кирип  минтип  айтат.- Сени  абыдан  кыйнап  жатышат.  Сени  кыйнашкан  сайын,  мен  да  кыйналып  жатам.  Экөөбүз  бири-бирибизди  сыйлап,  жакшы  көргөндүктөн  экөөбүздүн  киндигибиз  туташ  болуп  калган.  Мен  сага  барам,-  дейт  түшүндө.  Чоочуп  ойгонсо  жылан  досу  жанында  турат.Адилет  ага  болгонун  айтып  берет.  Ошондо  жылан  досу – Мени  сойгун  да  үч  жолу  кайнат,  биринчи   шорпону  төкпөй  идишке  куюп  ал,  экинчи  кайнаткан  шорпону   өзүң  ичип  жибер,  үчүнчү  кайнатылганын  падышага  бер,-  дейт.  Адилет  макул  болбой  абыдан  кыйналат.  Бирок  акыры  макул  болуп  бардыгын  жылан  айткандай  жасайт. Биринчи  кайнатылган  шорпону  ичкен  бакшы,    жалбырттап  күйүп  кетет,  экинчиси  кайнатылганын    Адилет  өзү  ичет.  Үчүнчү  кайнатылган  шорпону  падышага  берет.  Бирок  падыша  оорсунан  айыга  албай   өлүп  калат. Адилет  болсо  дүйнөдөгү  бардык  жан  жаныбардын  тилин  билген,  абыдан  адилет,  акылдуу   падыша  болот,  атын  Шаймерден  деп  өзгөртөт.    Эл   ага  жигит  пири  Шаймерден  деген  ат  коюшат.  Ошондон  ушул  күнгө  чейин  “ жигиттин  пири  Шаймерден”,   “дос  күт  баарына  түт”-  деген  макал  калып  калат.

Токторозо Касым.

kasymova.info